Društvo
Dogodilo se na današnji dan – 21. avgust
Danas je petak, 21. avgust, 233. dan 2026. Do kraja godine ima 132 dana.
1165 – Rođen je francuski kralj Filip II Avgust. Vladao je od 1179. do 1223. Uspešno je ratovao protiv Engleza, oteo im posede u zapadnom delu Francuske. Sa engleskim kraljem Ričardom Lavljeg Srca i nemačkim carem Fridrihom I Barbarosom predvodio je krstaše u Trećem krstaškom ratu, osnovao je 1208. univerzitet u Parizu i podigao veliki deo pariske Bogorodičine crkve (katedrale Notr-Dam).
1541 – Osmanski sultan Sulejman I osvojio je Budim i pripojio Mađarsku, odnosno veći deo istorijske Ugarske. Obrazovan je Budimski pašaluk, koji će ostati pod vlašću osmanske Turske do 1686. Formalno, Turska je priznala gubitak Ugarske Karlovačkim mirom 1699. Turska je držala centralne i južne delove Ugarske, dok su severni i zapadni deo zauvek ostali van turske zone, ušavši u sklop Habzburških zemalja.
1690 – Austrijski car Leopold I dao je Srbima Ukazom, poznatim kao „Privilegija“, povlastice na teritoriji Habzburških zemalja. „Privilegija“ je uvažila zahteve srpskog sveštenstva i naroda i garantovala slobodu vere i pravo izbora arhiepiskopa i drugih arhijereja.
1765 – Rođen je britanski kralj Vilijam IV, na prestolu od 1830. do smrti 1837. Podanici su mu prikačili nadimak „Šašavi Bili“, a zvali su ga i „kralj mornar“ zbog toga što je od 1778. do 1790. služio u mornarici. Imao je desetoro vanbračne dece sa irskom glumicom Dorotejom Džordan pre nego što se 1818. oženio jednom nemačkom princezom.
1780 – Rođen je slovenački slavista Jernej Kopitar, cenzor austrijske vlade za slovenske i grčke knjige, za srpsku kulturu značajan kao pomagač i zaštitnik Vuka Karadžića. Zalagao se za narodni jezik u književnosti, mada nije bio dosledan, pisao je na nemačkom, najviše zbog beznačajnog broja čitalaca na slovenačkom jeziku. Podstakao je Karadžića da sakuplja narodne umotvorine i uputio ga da napiše srpsku gramatiku i rečnik. Postavio je tzv. panonsku teoriju o poreklu staroslovenskog jezika.
1798 – Rođen je francuski istoričar i pisac Žil Mišle, izuzetan stilista, autor niza istorijskih, filozofskih i literarnih spisa. Bio je protivnik monarhije i crkve. Dela: „Istorija Francuske“, „Istorija Francuske revolucije“, „Istorija XIX veka“, „Planina“, „Ptica“.
1866 – Na Kritu je izbila pobuna protiv Turaka i proglašeno je prisajedinjenje tog grčkog sredozemnog ostrva zemlji matici. Krit je konačno prisajedinjen Grčkoj tek 1913. posle Balkanskih ratova. Od 1898. ostrvo je imalo značajnu autonomiju pod suverenitetom sultana.
1904 – Rođen je američki džez muzičar afroameričkog porekla Vilijam „Kaunt“ Bejzi, kompozitor i vođa orkestra. Osnovao je 1937. orkestar s vrhunskim muzičarima, uključujući pevačicu Bili Holidej i trubača Baka Klejtona, koji je ubrzo stekao slavu kao najbolji sving-orkestar u svetu.
1911 – Sliku „Mona Liza“ italijanskog slikara Leonarda da Vinčija ukrao je iz pariskog muzeja „Luvr“ italijanski konobar Vićenco Peruđa. Slika je pronađena i vraćena u muzej 1913. Kada je otkriven, Peruđa se pravdao „patriotskim“ motivima.
1916 – Rođen je Stefan Boca, episkop Srpske pravoslavne crkve, profesor bogoslovlja i crkveni pisac. Bogoslovski i Filozofski fakultet završio je u Beogradu. Bio je profesor Bogoslovije Svetog Save u manastiru Rakovica, a potom je nastavio studije na Koledžu Svetog Avgustina u Kenterberiju, gde ga je zatekao izbor za episkopa dalmatinskog. Docnije je bio episkop žički. Podigao je i obnovio desetine hramova Srpske pravoslavne crkve, otvorio bogosloviju u manastiru Krka, napisao, objavio, odnosno preveo i publikovao niz važnih dela, poput „Katihizisa Istočne Pravoslavne Crkve“, „Pravoslavne Dalmacije“ N. Milaša, „Manastira Krupa 1317-1967“, „Dalmatinskog episkopa Simeona Končarevića i njegovo doba“, „Dalmatinske Lazarice i pravoslavnih Kosovljana“, „Osam vekova Studenice“. Jedan je od najzaslužnijih za podizanje nove zgrade Bogoslovskog fakulteta u Beogradu. Bio je aktivan i cenjen u svetskim ekumenskim krugovima.
1929 – Rođen je Toma Jovanović, srpski pozorišni, televizijski i filmski glumac. Pozorišnu karijeru započeo je u rodnom Valjevu 1950. u Gradskom narodnom pozorištu. Glumačku karijeru nastavio je u Narodnom pozorištu u Nišu, zatim u Mostaru, da bi decenijama potom bio član Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. Verovatno najveću popularnost stekao je ulogom Maneta u predstavi Zona Zamfirova, koju je odigrao 786 puta. Nagrađivan je, između ostalog, nagradom Bosne i Hercegovine za ulogu Don Žuana u Narodnom pozorištu Mostara, kao i nagradom Udruženja dramskih umetnika Srbije 1980. godine i na Susretima vojvođanskih pozorišta. Autor je autobiografskog romana „Adam“.
1940 – Umro je Lav Trocki, jedan od lidera Oktobarske revolucije, u Sijudad Meksiku, gde je živeo kao politički izgnanik. Prethodnog dana smrtno ga je ranio jedan španski komunista. Iza atentata je, kako se veruje, stajao Staljin.
1944 – U Dambarton Ouksu kod Vašingtona počela je konferencija predstavnika Sovjetskog Saveza, SAD, Velike Britanije i Kine o osnivanju četiri glavna organa Ujedinjenih nacija: Saveta bezbednosti, Generalne skupštine, Međunarodnog suda pravde i stalnih sekretarijata.
1958 – Preminuo je srpski kompozitor i dirigent Stevan Hristić. Bio je jedan od osnivača Muzičke akademije u Beogradu, šef Beogradske filharmonije, dirigent Narodnog pozorišta, direktor Opere, član Srpske akademije nauka i umetnosti i prvi predsednik Saveza kompozitora Jugoslavije. Muzičko obrazovanje stekao je u Beogradu, Rimu, Beču, Lajpcigu, Moskvi i Parizu. U stvaralačkom radu najviše se oslanjao na srpske narodne motive. Dela: orkestarska „Simfonijska fantazija“, „Rapsodija“, „Vranjanska svita“, „Poema zore“, „Marš slobode“, „Skice za klavir“, muzička drama „Suton“, balet „Ohridska legenda“, oratorijum „Vaskrsenje“, scenska muzika za drame „Čučuk Stana“, „Sunce“, „Lazarevo vaskrsenje“, „Uobraženi bolesnik“, „Hamlet“, „Večiti mladoženja“, „Bura“, horovi, solo pesme.
1964 – Umro je italijanski političar Palmiro Toljati, jedan od osnivača Komunističke partije Italije 1921. i njen generalni sekretar od 1927. do 1964. Razradio je koncepciju „italijanskog puta u socijalizam“. Na taj način raskinuo je sa staljinizmom i odlučujuće doprineo samostalnosti njegove partije u odnosu na Moskvu. Dela: zbirka govora i članaka „Discorsi alla Constituente“, esej „Il Partito comunista italiano“.
1968 – Trupe država Varšavskog pakta, izuzev Rumunije, okupirale su Čehoslovačku, posle prelaska granice te zemlje pred ponoć 20. avgusta. Oko 200.000 vojnika zauzelo je sve važne tačke u zemlji, ugušivši „Praško proleće“. Bio je to pokušaj reformi u okviru socijalističkog sistema, koji je predvodio lider čehoslovačke KP Aleksandar Dubček. Tim povodom pojaviće se tumačenje odnosa zemalja realsocijalizma kao država „ograničenog suvereniteta“.
1983 – Vođa filipinske opozicije Beninjo Akino ubijen je po izlasku iz aviona na aerodromu u Manili, prilikom povratka iz trogodišnjeg izbeglištva u SAD. Time je uklonjen najozbiljniji protivkandidat Ferdinandu Markosu na izborima 1984.
1986 – U Kamerunu, oko jezera Nios, stradalo je 1.746 osoba i oko 3.500 životinja. Počelo je snažnom grmljavinom, nakon koje se jezero pretvorilo u neku vrstu fontane koja je izbacivala vodu stotinama metara u vazduh. Dim koji je izašao iz jezera formirao je potom veliki oblak. Naučnici su docnije tumačili da je ugljen-dioksid, koji je izašao iz jezera, pao, prekrivši dolinu toksičnim gasom, što je dovelo do smrti obližnjeg stanovništva.
1988 – U zemljotresu na severu Indije, uz granicu s Nepalom, poginulo je najmanje 1.000 osoba.
1991 – Sovjetska baltička republika Letonija proglasila je nezavisnost.
1994 – Desetine hiljada muslimanskih civila sa područja Velike Kladuše, na krajnjem severozapadu Bosne i Hercegovine, lojalnih Fikretu Abdiću, u panici je napustilo domove pred naletom snaga muslimanske vlade u Sarajevu.
1997 – U avionskoj nesreći sa još 13 osoba poginuo je predsednik vlade Avganistana Abdur Rahim Gafurzai.
1998 – Pripadnici terorističke tzv. „Oslobodilačke vojske Kosova“ oteli su u blizini Orahovca novinara Radio Prištine Đuru Slavuja i vozača Ranka Perinića, koji posle toga nikada više nisu viđeni. Njih dvojica su automobilom krenuli u selo Zočište, gde je Slavuj nameravao da napravi reportažu o pravoslavnom manastiru iz kojeg su, mesec dana ranije, teroristi oteli sedam monaha i jednu monahinju.
2000 – Predsednik Demokratske Republike Kongo, од 1971. do 1997. Zair, Loran Kabila inaugurisao je prelaznu skupštinu, prvo zakonodavno telo otkad je Kabila nasilno preuzeo vlast u maju 1997.
2005 – Umro je srpski pozorišni, filmski i TV glumac Branko Milenković Ciga, koji je najveći broj uloga ostvario na filmu, a za ulogu u „Opkladi“ osvojio je „Pulsku arenu“. Zapažene uloge ostvario je u „Skupljačima perja“, „Putu oko sveta“ i filmskoj verziji „Sumnjivog lica“. Igrao je i u nizu televizijskih drama i serija, uključujući „Više od igre“ i „Porodično blago“.
2005 – Umro je pionir elektronske muzike Robert Moug, čiji su sintisajzeri uneli novi zvuk u svet muzike 60-ih i 70-ih godina dvadesetog veka.
2006 – U sudaru dva putnička voza na severu Egipta najmanje 80 osoba je poginulo, a oko 160 je povređeno. Nesreća se dogodila u gradu Kalijubu, 20 kilometara severno od Kaira, pošto je putnički voz na liniji Mansura-Kairo naleteo na drugi voz koji se iz Bena kretao za Kairo.
2006 – Umro je Džo Rozental, dobitnik Pulicerove nagrade za fotografiju na kojoj je ovekovečena pobeda američke vojske nad japanskim snagama 1945. godine. Na Rozentalovoj fotografiji zabeleženo je podizanje američke zastave 23. februara 1945. godine na japanskom ostrvu Ivo Džima, čime je okončana petonedeljna bitka u kojoj je poginulo 6.800 američkih i čak 21.000 japanskih vojnika. Univerzitet u Njujorku je 1999. Rozentalovu fotografiju uvrstio među 100 primera najviših dometa novinarstva u dvadesetom veku.
2008 – Vaclav Klaus, predsednik Češke, tokom prigodne svečanosti u dvorcu Hradčani, povodom obeležavanja 40 godina od invazije trupa Varšavskog pakta na Čehoslovačku 1968, naglasio je da je nakon vojne intervencije Zapad reagovao samo verbalno, pa i demagoški, a da je jedino tadašnja Jugoslavija tim povodom izvršila mobilizaciju vojske. Klaus je tom prilikom naglasio i da floskula o nekakvoj ruskoj krivici nije pravedna, te da su upravo Rusi bili najveće žrtve tog sistema.
2013 – U istočnom predgrađu Damaska, Guti, dogodio se napad hemijskim oružjem, u kojem su stradale stotine osoba. Nije rasvetljen ni broj žrtava ni pozadina, a i pobunjenici i službena sirijska vlast pobijali su odgovornost. Prema izveštaju UN od 16. septembra 2013, nije moguće sa sigurnošću utvrditi ko je odgovoran za napad.
2013 – Spomenik Crvenoj armiji u centru Sofije, Bugarska, osvanuo je ofarban u ružičasto kao gest „umetničkog izvinjenja“ zbog bugarskog učešća u vojnoj intervenciji zemalja Varšavskog pakta protiv Čehoslovačke 1968, kada je ugušeno „Praško proleće“.
